Асадуллоҳ Урганчий: “Бир куни устозим Шаҳид Абдулвоҳидга (Тахаллусини “Муҳсин Турон”, деб қўйган биродаримизни биз “Домла”, деб чақирар эдик) бошимдан кечирган бир ибратли қиссани ёзиб, шуни адабийлаштириб беришини илтимос қилдим. У киши ўзбек адабиётидан яхши хабардор тилшунос олим мужоҳидларимиздан эди. Аллоҳ у кишини шаҳодатини қабул қилсин! Устоз қиссани қуйидвгича ёзиб берди. Мен кўпинча ҳаётимда содир бўлган бир воқеа ҳақида узоқ ўйлайман.
Ёз кунларининг бирида дўстим Искандар билан узоқ вақтдан бери кўрмаган унинг кекса касал бувисини зиёрат қилгани бордик. Эшикни қоққан эдик, уни ўрта ёшли бир аёл очди ва шеригимни танигач, иккимизни ичкарига бошлади. Биз кирган хона анча катта бўлиб, унинг қоқ ўртасига катта пашшахона ўрнатилган эди. Пашшахонани ичкарисига кирди, ўртада бизнинг қаҳрамонимиз ўта ювош, ҳар қандай инсоннинг раҳмини келтирар даражада озғин, гўдакдек нимжон бемор кампир узала тушган ҳолда беозоргина ётар эди.
Кўринишидан ёши юзларга яқинлашиб қолган. Бу шундай ҳолат эдики, уни тасвирлашга ожизлик қилади. Фақат шуни айтишим мумкинки, бундан олдин ҳам, кейин ҳам бундай вазиятга дуч келмаганман. Биз зиёрат қилмоқчи бўлган бемор – гўдакдай маъсум бу қария шунчалар кичрайиб қолган эдики… унинг томирларида қондан асар ҳам йўқдай, юзи ҳақиқий ўликникидек оқариб кетган. Унда фақатгина ўта мўрт суяк билан ғадир-будур тиришган-буришган терининг ўзигина бор эди холос. Бувимизнинг оғирлиги нари борса 30 килоча бор эди. Гўдак қария кўзини бутунлай юмганича осмонга қараб ётар эди. Унга тикилган киши ҳеч ҳам тирик дея олмасди.
Унинг вужудида ҳақиқатда ҳам ҳаётдан заррача ҳам асар йўқ эди. Ҳа, биз мисоли ўлик билан хайрлашгани келган эдик. Бизни ичкарига бошлаган аёл ҳам 50-60 ёшлар орасида, кампирнинг қизи экан. 60 яшар бу “қиз” онасининг кичкинагина озғин бошини оҳиста кўтардида ёстиқ суяб қўйди ва бор овози билан “набирангиз келди” деди. Талмовсираганча кўзини пирпиратиб: “а.а.а”, дея товуш чиқарган кампирнинг бу ожизгина товуши инсон овозини эслатмасди, аксинча ғиншиган ҳайвоннинг увиллашига ўхшарди.
Ёш мезбон: “набирангиз сизни кўргани келди, ҳол-аҳвол сўраяпти”, деди, яна баланд овозда. Бу қаттиқ қичқириқдан (қичқириқнинг айнан ўзи эди!) биз бир учиб тушдик ва айни шу ҳайратга тўла қўрқув ичида менинг ичимдан нимадир узилиб кетди. Биз мурғаккина бечора қаҳрамонимиз дунёдан ўтган бўса керак деб ўйлаган эдик, йўқ-йўқ, қизалоқлари шу қадар баланд овозда сўзлаган эканки, унинг овози кампирни ҳам хушига келтирди ҳамда саломимизга алик олиб: “яхши юрибсанми, уйингдагилар соғ-саломатми?”, деди.
Бу шундай сўрашиш эдики, энг довдираган – фақатгина сўзни эшитиб, унга жавоб қайтарадиган, лекин суҳбатдошининг ким эканлигининг фарқига ҳеч ҳам бормайдиган кимсанинг меҳрибонона кўнгил сўраши эди. Ҳа! Бувимизга энг яқин набира ҳам, бошқа туғишган меҳрибонлар ҳам бегона, фарқсиз эди, у фақат шарпага жавоб берадиган ожиз бир ҳашоратга ўхшар эди, шу аҳволда. Шу ҳолда ҳам у менга ва узоқ вақт кўрмаган кишисининг ҳолатидан анграйиб қолган Искандарга қоқ суяк қўлларини узатди, тўғрироғи, ўзимиз унинг қўлларини секингина сиқиб кўришган бўлдик. Кўришган кишимнинг номигагина қўл бўлган нимжонгина панжаларини қанчалик меҳр билан ушламай, унинг муздайлигидан этим жунжикиб кетди.
Онахоннинг онаси – кўзларимни ёшга тўлдириб юборган меҳрибон бувижоним шу пайтда биздан аразлагандек ожиз кўзларини бизга тикмас, аксинча: “Ҳурматингни қилиб сенлар билан саломлашдим. Энди бетинг қурсин”, дегандек фақат тепага жовдираб боқар эди. Буни қарангки, шу дамдан бошлабоқ у киши менга энг яқин ва азиз инсон сифатида кўриниб кетди. Мен бир пасда бу ғалати, ибратга кон бўлган мажозий мушфиқ бир мураббийга дуч келиб қолган ва фикр ўйларим бутунлай ўзгариб кетган эди. Мен бир дамда жиддий кишига айланиб қолган эдим.
Мен ушбу фурсатдан имкон қадар фойдаланиб қолишга ҳаракат қилдим. Бу нарса эса мен ўйлагандек осон эмас эди. Шу сабабли бутун кучимни йиғиб имконни қўлдан бермасликка ҳаракат қилдим. Кўзлари ўта хиралашиб, нурсизланиб қолган мезбон билан уёқ-буёқдан гаплашган бўлдик. У кишининг сўзларини жуда қийинчилик билан илғар эдик. Бунинг устига, оғзида деярли тиши қолмаган беморнинг гапларини англашга биз ожизлик қилар эдик. Шунингдек бу ердаги ҳолат мени ҳайрону лол қилиб қўйган, аниқроқ қилиб айтганда мен ҳам кампирга ўхшаб аввалги ҳаётимдан узилиб ўзга бир оламга қаҳрамонимизнинг сирли дунёсига тамоман кириб кетган эдим ва ўзимни ёлғиз у билан ҳис қилаётган ва ҳаётни унинг кўзи билан кўраётган, унинг сирдошига айланган эдим.
Шу тобда мен кўринишда ожиз, руҳий жиҳатдан бақувват бўлган кампирга айланган эдим. Тандошим бирдан жим бўлиб қолди. Мен ҳам сирдошим каби секин нафас ола бошладим, аммо бу жисмоний ўзгариш эмас, балки мураббийимдан Аллоҳнинг қудрати билан менга бир пасда кўчган улкан руҳий ўзгариш, қалбни тозаловчи ва уни бу ёлғончи дунёдан роҳатбахш сукунат оламига олиб ўтувчи ҳаловат эди. Мен мажбурий ҳолатда ўзимнинг ҳушимни йиғиб олишга ҳаракат қилиб, меҳрибонимдан ажралиб яна шерикларим билан у кишини жимгина кузата бошладим.
Хона сув қуйгандек жимжит бўлиб, пашша учса билинади. Шу пайт наҳотки жон бераётган бўлсалар деган ташвишли ўйларимизни чиппакка чиқариб, момом кўзларини оҳиста очдилар. Нимжон оғизларини зўрға очиб пичирладилар, бориб секингина қулоқ тутсак, сув сўраётган эканлар. Опамиз келиб беморнинг кичкина бошини кўтарганча пиёладаги чойдан яна ҳам кичикроқ қошиқда ёш болага бергандек ичирдилар. Яқиндагина намоз ўқий бошлаган биз ёшлар учун ўта ожиз, заиф бир банданинг зўрға очиладиган оғзидан чиққан “Аллоҳ, Аллоҳ, Алҳамдулиллаҳ ва Ўзингга шукр”, каби пичирлаб айтилган бу калималар – муборак сўзлар шу қадар табиий эдики… Қалбида озгина иймони бор ҳар қандай кишини уялтириб, хижолат қилар, ҳамда унинг қалбига иймоний бир туртки берар эди.
Ҳа, тўшакка михланиб қолган, бошқаларнинг ёрдамига муҳтож, юзига қўнган пашшани қувишга ҳам мажоли етмайдиган, ҳожатга бора олмайдиган ўта заиф ночор бечора ўзининг бу ғариб ҳолатидан ҳеч ҳам нолимай, аксинча барча зарурий имкониятлардан маҳрум бўлишига қарамай, буларга парво ҳам қилмай ва шу ҳолатим ҳам улуғ неъмат дея билган, биздек тўрт мучаси соппа соғ, овози дўррилаб турган, қатор-қатор моддий имкониятларга, неъматларга, шунингдек, сон-саноқсиз қулайликларга эга бўлган ношукур бандалардан фарқли суратда Аллоҳга тинмасдан шукроналар айтаётгани мени яна бир лаҳза кампирни руҳий оламига қўшдида, сўнгра маънавий ҳуқуқим бўлмагани сабабли тезликда ўз дунёимга қайтдим ва мураббийимдан олган шу сабоқ таъсиридан ушбу сўзларни аввало ўзимга, сўнгра бошқаларга баралла овозда қичқириб айтгим келди. Аммо кўзларим ёшланиб йиғидан, хорликдан, пичирлашгагина кучим етди. Нега! Нега кўришдан, эшитишдан, юришдан ҳатто ҳожатига боришдан, мустақил овқатланишдан маҳрум бўлишдек синовга дучор этилган, тўридан гўри яқин бу ожиза доимий суратда шукр қилади-ю, неъматлар уммонига ғарқ бўлиб яшаётган биз ношукр бандалар ҳамон ғафлат уйқусидамиз?
Қани, биз ношукр бандалар ҳам ўша кекса аёл сингари неъматлар қадрини, синов қилиб берилган умримиз қадрини, маъносини теран англай олсак ва меҳрибон Аллоҳнинг чексиз марҳаматларига шукр қила олгувчи шокирлардан бўла олсак. Қанийди!